Laat werk je identiteit niet bepalen

Repost nrc.nl 05-01-2017 12 januari 2018

Flexwerk, robotisering, langer doorwerken, vaker wisselen van baan, meer vrouwen op de arbeidsmarkt. Wat betekenen die ontwikkelingen voor de waarde die we hechten aan ons werk? In hoeverre bepaalt onze baan onze identiteit? Anne Dohmen schreef hier een interessant artikel over op de website van het nrc.

Liefde en werk: die twee dingen geven ons leven de meeste betekenis. Althans, dat is wat we in onze cultuur geloven, zegt filosoof Alain de Botton. „Het idee dat je zowel gelukkig kunt zijn als geld verdienen, is een poging noodzaak en verlangen te verenigen.”

Het is een prachtig idee dat vele slachtoffers maakt, zei hij. Want lukt het niet, dan denken we: waar ben ik het verkeerde pad ingeslagen? Wat is er mis met mij? Maar waarom laten we werk eigenlijk zo’n belangrijke plaats in ons leven innemen, dat we er zelfs onze identiteit aan ontlenen?

Onbeantwoorde vragen

Werk krijgt een steeds dominantere rol in ons bestaan. Meer Nederlanders werken, en dat doen ze tot op steeds hogere leeftijd. En hoe meer mensen werken, hoe pijnlijker het bovendien wordt voor de mensen die dat niet doen, blijkt uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau uit 2016.

Veel vragen over de gevolgen van de veranderende arbeidsmarkt voor de plaats die werk inneemt in ons leven zijn nog onbeantwoord. We weten bijvoorbeeld niet of een vaste baan voor het leven nog steeds het ideaal is, of dat moderne, hoogopgeleide burgers eigenlijk het liefst hun eigen baas willen zijn. We weten ook niet waarom vooral voor de babyboomers werk steeds belangrijker wordt. En of er een verband is tussen het feit dat Nederlanders zo gelukkig zijn, vergeleken met mensen uit andere Europese landen, en dat ze relatief weinig uren per week werken.

Geen baan voor het leven

Maar feit blijft, werk wordt belangrijker gevonden. Terwijl tegelijkertijd steeds meer mensen minder baanzekerheid hebben. Omdat ze bijvoorbeeld flexwerker zijn, of omdat hun werkzaamheden dreigen te worden overgenomen door computers. Mensen moeten in toenemende mate „vechten voor een nieuwe, professionele identiteit”, zegt hoogleraar Filosofie van de managementwetenschappen René ten Bos, de huidige Denker des Vaderlands. „Ze moeten zich voortdurend aanpassen. En dat is natuurlijk altijd bedreigend voor een identiteit.”

Vroeger haalden mensen hun identiteit ook uit de aard van de organisatie, zegt Ten Bos. Je was een typische Shell-man, of Philips-man – in die tijd sowieso nog een man. „Dat is over, want een baan heb je niet meer van cradle to grave.” De identificatie met een bedrijf is dus verdwenen of in ieder geval veel minder sterk, zegt Ten Bos. En misschien geldt dat ook in toenemende mate voor de identificatie met een baan.

Jij bent meer dan je baan

Misschien, zegt Ten Bos, moeten mensen daarom leren niet langer te vechten voor hun professionele identiteit, maar hun identiteit ergens anders door laten bepalen. „Ik zie managers en advocaten die zich bijvoorbeeld identificeren met voetbalclubs, dat is een manier. Een bevriend Feyenoord-supporter zei me eens dat zijn club geen voetbalclub is, maar een zuivere religie. En zo gaat de één naar voetbal, en de ander naar een tantracursus.” Wat hij maar wil zeggen: als mensen identiteitszoekende wezens zijn en een baan die identiteit steeds minder biedt, omdat werknemers bijvoorbeeld geen vaste contracten meer krijgen, dan zullen mensen hun identiteit ergens anders vandaan moeten halen. Ten Bos: „ Dat wil niet zeggen dat dit zomaar lukt, mensen experimenteren voortdurend met identiteiten.”